نوشته های برچسب شده:گسترش معنایی، بسط، بحث، زبان فارسی، extension

در بحثِ…

نوشته شده توسط , 20 دسامبر 2014

در بحث…

زمان رضاخانی

language

نمایه – واژه ‘بحث’ در زبان فارسی، افزون بر معناهای اصلی اش، اندک اندک جای واژه های رده، بخش، زمینه و باره را هم می گیرد که گسترش این وضعیت، می تواند آسیب هایی به زبان وارد آورد.

 

**  معنای واژه بحث در عربی و فارسی

‘بحث’ واژه ای در فارسی امروز است که ریشه در زبان عربی دارد. عرب زبانان از این واژه به معنای ‘جست و جو’ و تفتیش و تحقیق استفاده می کنند؛ مانند زمانی که می گویند ‘کل انسان یبحث عن الحب’ (هر انسانی به دنبال محبت است).

همین واژه در عربی به معنای ‘گفت و گو’ نیز به کار می رود؛ مانند زمانی که می گویند ‘تباحث الجانبان حول العلاقات الثنائیة ‘ (دو طرف درباره روابط دوجانبه گفت و گو کردند).

اما در فارسی، ‘بحث’ به سه معنای ‘مشاجره’، ‘جدالِ منطقی’ و ‘سخن’ به کار رفته است. مشاجره زمانی است که مثلا گفته می شود ‘با دوستم بحثم شد’.

همچنین معنای دوم بحث، یعنی جدال منطقی را در این شعر از مولوی می بینیم:

درسی که عشق داد، فراموش کی شود؟

از بحث و از جدال و ز تکرار فارغیم

زمانی که مدیرانِ یک سازمان، مشکلات فراروی سازمان را بحث می کنند نیز در واقع دارند از معنای دوم (جدال منطقی) استفاده می کنند.

اما زمانی که سخنران می گوید ‘بحث را با یک پیشگفتار آغاز می کنیم’، منظورش معنای سوم بحث، یعنی سخن، است.

** معناهای نو و شگفت انگیز برای ‘بحث’

در چند سال اخیر، واژه ‘بحث’ در ادبیات رسمی و مطبوعاتی با معناهایی به کار رفته است که در زبان فارسی سابقه ندارد و می توان گفت نوعی بدعتِ زبانی به شمار می آید. از جمله، برخی گویشوران ‘بحث’ را به جای ‘رده’، ‘بخش’، ‘زمینه’، ‘درباره’ و حتی به صورت کاملا بی معنی و حشو به کار می برند!

در زیر به نمونه هایی از این نوآوری ها اشاره می شود:

1 – بحث به جای ‘رده’

«آقایانی که در فدراسیون هستند کسانی را به عنوان سرمربی و مربی انتخاب می کنند که با آن ها ارتباط خوبی دارند. در بحث ملی و قهرمانی که برای من آن اتفاق افتاد. در بحث باشگاهی و مربی گری نیز فرصت نیست در ایران کار کنم وگرنه دلم می خواهد تجربه ای را که کسب کرده ام را در اختیار جوانان ایرانی بگذارم.» (1)

در این متن، منظور از ‘در بحث ملی’ در رده ملی و منظور از ‘در بحث باشگاهی’، در رده باشگاهی است.

2 – بحث به جای ‘بخش’

«با توجه به اینکه دانشگاه صنعت نفت در پذیرش دانشجو در تمام مقاطع حساسیت سخت گیری های بسیار دارد و از رتبه های نخست آزمون های کشور نخبگان علمی را گل چین می کند این توان را به دانشگاه می دهد که در بحث آموزش با دشواری های زیاد برای پرورش متخصصان کارآمد روبرو نباشد. » (2)

به نظر می رسد منظور از بحث آموزش، ‘بخش آموزش’ باشد. همچنین پاراگراف بالا، سرشار از اشتباه های دستوری و نگارشی دیگر است که موضوع مقاله ما نیست.

3 – بحث به جای ‘زمینه’

«دکتر بهرامی نیز با اشاره به اینکه استان سابقه طولانی در بحث مدیریت بهینه مصرف آب را دارد گفت مردم استان یزد به خاطر بعد اعتقادی که دارند هدر دادن آب را اسراف می دانند و به همین خاطر در زمینه مصرف بهینه آب در کشور الگو هستند.» (3)

بدون توجه به اشکال های نگارشی، مانند اضافی بودن ‘را’ در پایانِ نخستین جمله، به نظر می رسد منظور از ‘سابقه طولانی در بحث مدیریت بهینه مصرف آب’، همان ‘سابقه طولانی در زمینه مدیریت بهینه مصرف آب’ باشد. ضمن آنکه اگر این واژه به کلی حذف و گفته می شد ‘سابقه طولانی در مدیریت بهینه مصرف آب’ هیچ اشکالی پیش نمی آمد.

4 – بحث به جای ‘باره’

« (آقای …) ضمن تقدیر و تشکر از حضور مدعوین در این جلسه شرایط اعضای هیات امنا را توضیح و سپس سخنانی در بحث وقف ایراد نمودند.» (4)

در اینجا نیز به نظر می رسد منظور از ‘سخنانی در بحث وقف’، ‘سخنانی درباره وقف’ باشد. همچنین فعل ‘دادند’ در جمله نخست، بدون قرینه حذف شده است.

5 – بحث به صورت ‘حشو و اضافی’

«در ادامه فرماندار شهرستان ارزوئیه طی سخنانی ضمن تشکر از اقدامات دستگاه ها و سازمان های عضو ستاد هماهنگی مدیریت بحران گفت: در بحث مدیریت بحران، پیشگیری از بحران و آمادگی برای مقابله با بحران از اهمیت خاصی برخوردار است.» (5)

در اینجا اصلا نیازی نبود گفته شود ‘در بحث مدیریت بحران’ و عبارت ‘در مدیریت بحران’ کفایت می کرد.

نمونه ای دیگر از ‘بحث’ اضافی و حشو:

«پس از اکتشاف نفت در ایران و ایجاد بزرگ ترین پالایشگاه جهان در آبادان و بهره برداری از صنایع بالادستی و پایین دستی، همواره بومی کردن مهندسی این صنعت مورد دغدغه برنامه مدیران بود به همین دلیل دانشکده نفت آبادان ابتدا در سال 1318 به نام انستیتو نفت آبادان به عنوان اولین واحد آکادمیک تخصصی و فنی در بحث صنعت نفت با هدف تامین نیروی فنی و انسانی متخصص صنعت نفت ایران آغاز به کار کرد. پس از آن به عنوان دانشکده نفت آبادان فعالیت داشت.» (2)

** گسترش معنایی خوب و گسترش معنایی بد

از نظر زبانشناسی، بسط یا گسترش معنایی (extension) یکی از فرآیندهای طبیعی در زبان است. واژه ‘holiday’ (تعطیلات)، نمونه ای جالب از گسترش معنایی در زبان انگلیسی به شمار می آید. ‘holiday’ در اصل، به معنای ‘روز مقدس’ بود و به هفتمین روز هفته که در مذاهب ابراهیمی ویژه استراحت و انجام فرایض دینی است، گفته می شد. اما کم کم معنای نخستینِ این واژه بسط پیدا کرد تا آنکه از اواسط قرن نوزدهم، شهروندان بریتانیایی، از همین واژه برای اشاره به تعطیلات تابستانی مدارس نیز استفاده کردند. و بالاخره در سال 1937، عبارت Happy Holiday (تعطیلات مبارک) برای اشاره به تعطیلات کریسمس روی بسته های سیگارِ ‘کَمِل’ در ایالات متحده نقش بست. امروزه holiday به هر تعطیل رسمی در زبان انگلیسی گفته می شود.

زیراکس (xerox) و کلینکس (kleenex) که در اصل نام تجاری دو کالا است، زمانی که به معنای کپی گرفتن یا دستمال کاغذی به کار رود، نمونه هایی از گسترش معنایی در زبان انگلیسی خواهد بود.

بنابراین، گسترش معنایی به خودیِ خود، طبیعی است؛ مشروط برآنکه واژه ای معادل آن معنای نو در زبان وجود نداشته باشد. یعنی زبان انگلیسی چون هیچ واژه ای برای تعطیلات نداشت، ‘روز مقدس’ را بسط داد. وضعیت برای زیراکس و کلینکس هم کمابیش همین گونه است. نکته ظریف اینجاست: امروز که واژه های photocopy برای فتوکپی و tissue برای دستمال کاغذی رواج پیدا کرده است، کمتر کسی در کشورهای انگلیسی زبان از واژه های زیراکس و کلینکس با معنای بسط داده شده اش استفاده می کند.

** آسیب های گسترش معناییِ افسارگسیخته

گسترش معنایی اگر در هر ‘جامعه ای از گویشوران’ به یک عادت تبدیل شود، دو آسیبِ بزرگ را برای آن جامعه به همراه خواهد داشت:

1- گسستِ زبانیِ میان نسلی: چنانکه در متن بالا دیدیم، واژه ‘بحث’ به سادگی می تواند چهار واژه زبان فارسی را نابود کند. اگر قرار باشد گسترش معنایی به عادتی افسارگسیخته تبدیل شود، دیری نخواهد پایید که نسل های آینده ایران، نتوانند کتاب ها و رسانه های نسل ما را بخوانند و تماشا کنند و با آنها ارتباط برقرار کنند. به زبان دیگر، همان احساسی را که ما امروز از خواندن مثلا ‘کلیله و دمنه’ داریم، تا چند دهه دیگر، ایرانیان از خواندن مقاله های ما خواهند داشت.

2 – ضعف آموزش زبان فارسی به غیرفارسی زبانان: سخت ترین کار برای زبان آموز این است که واژه ای بیاموزد که چندین معنا دارد و همزمان، همه معناهای آن کاربردی و عام هستند. برای مثال کاربرد واژه های take و make را در نظر بگیرید. به جرات می توان گفت بسیاری از دانش آموختگانِ ایرانیِ زبانِ انگلیسی در مقطع دکترا هم در کاربرد این دو واژه گاه دچار مشکل می شوند.

همین وضعیت در زبان فارسی نیز وجود دارد. شما ناچارید هنگام تدریسِ روشِ ‘جمع بستن اسم’ به یک غیرفارسی زبان، یا از او بخواهید که همه اسم ها را تنها با دو نشانه فارسی (-ها و -ان) جمع ببندد که کار خوبی هم هست؛ و یا از او بخواهید که یکی از این دو کار را انجام دهد:

الف- روش جمع بستن همه اسم های فارسی را تک تک حفظ کند.

ب – ریشه شناسی بخواند. سپس واژه هایی که ریشه فارسی دارند را به روش فارسی جمع ببندد و واژه هایی که ریشه عربی دارند را حفظ کند که به کدام روشِ جمعِ عربی در فارسی مصطلح شده اند.

حال اگر قرار باشد یک واژه مانند ‘بحث’، 5 یا 6 معنای کاربردی و مهم داشته باشد، همین مشکل را برای آموزش زبان فارسی به غیرفارسی زبانان ایجاد خواهد کرد و هرچه تعداد اینگونه واژه ها بیشتر باشد، کار دشوارتر خواهد شد.

 

منابع:

(1):

http://isna.ir/fa/news/93092615303/%DA%A9%D9%88%DA%86-%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D9%86%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D9%85-%D9%88%D8%B2%D9%86%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86

(2):

http://www.put.ac.ir/DesktopModules/News/NewsView.aspx?TabID=1&Site=PUT&Lang=fa-IR&ItemID=4034&mid=16149&wVersion=Staging

(3):

http://ystp.ac.ir/-/%D9%BE%D9%86%D9%84-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4-%D9%88-%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%A8

4:

http://asredena.com/fa/news/5628/%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D8%AA%D8%B9%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D9%87%DB%8C%D9%90%D8%A3%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA

(5):

http://www.orzueeyeh.kr.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=202:1393-07-16-09-05-03&catid=2:1392-07-11-13-03-21&Itemid=2

 

این مقاله نخستین بار در خبرگزاری رسمی کشور منتشر شد: ایرنا