دسته:زبانشناسی اجتماعی

زبان های ایرانی در معرض خطر

نوشته شده توسط , 29 دسامبر 2013

I – گویش چیست؟

گونه ای از زبان که از برخی جنبه های واژگانی، تلفظی و دستوری، با گونه های دیگر همان زبان فرق دارد را “گویش” می نامند. باید توجه داشت که لهجه، تنها به تفاوت های تلفظی یک زبان اشاره دارد؛ برای مثال ما لهجه اصفهانی یا یزدی داریم. اما گویش، تفاوت های واژگانی و گاه دستوری را نیز شامل می شود. برای نمونه، زبان انگلیسی بریتانیایی و انگلیسی آمریکایی، دو گویش از یک زبان هستند؛ چراکه افزون بر تفاوت در تلفظ، تفاوت های بسیاری در واژگان نیز دارند.

II – گویش های ایرانی شرقی و غربی

زبان شناسان، زبان ها و گویش های ایرانی را به طور کلی به دو گروه شرقی و غربی تقسیم می کنند. اگرچه زبان های شرقی اکثرا در خاور و زبان های غربی اکثرا در باختر هستند، اما این تقسیم بندی نه صرفا بر اساس جایگاه جغرافیایی، بلکه بیشتر بر پایه­ی ویژگی های مشترک زبانی است. چنانکه زبان اوستی (Ossetic) که یک زبان ایرانی شرقی است، در شمال غربی ایران امروزی (بخشی از گرجستان) گفتگو می شود و تاجیکی که یک زبان ایرانی غربی است، در شمال شرقی ایران (تاجیکستان و بخشی از ازبکستان) کاربرد دارد.

به طور کلی، زبان های شرقی به خاطر حفظ برخی ویژگی های زبان ایرانی باستان و نیز افزودن برخی ویژگی های نو، از زبان های غربی بازشناخته می شوند. برای مثال، بیشتر زبان های ایرانی شرقی، آوای ᶿ (مانند ث در زبان عربی) را همچنان حفظ کرده اند. افزون بر این، بیشتر زبان های شرقی (به جز سُغدی، یَغنابی و پَراچی)، آوای دندانی – سایشی ts و گاه آوای دندانی – سایشی dz را به جای آوای / چ / در پارسی باستان، ایجاد کرده اند و به کار می برند.

از نظر نحوی، زبان های شرقی ویژگی های پیچیده دستوری زبان های ایرانی باستان (مانند فارسی باستان و اوستایی) را حفظ کرده اند. در این میان، به ویژه، زبان های خُتَنی، سغدی و پشتو نظام دستوری مبتنی بر حالت (حالت مفعولی، حالت ملکی،…)، قوانین پیچیده تطابق نحوی، و انواع صرف را به کار می برند.

در مورد تقسیم زبان های غربی به غربی شمالی و جنوبی، ویژگی های آوایی مهمترین نقش را دارد. آوای / د /  در زبان های ایرانی غربی جنوبی، به صورت / ذ /  یا  / ز/ در برخی واژه های زبان های شمالی دیده می شود. برای مثال، “داماد” در زبان فارسی که یک زبان ایرانی غربی جنوبی است، به صورت “زاما” در بسیاری از زبان های ایرانی غربی شمالی به کار می رود. تفاوت “دانستن” فارسی و “زانستن” کردی یا “ذانستن” تالشی و لکی نیز از همین جا ناشی می شود. / ز/ در ایرانی غربی جنوبی نیز در بسیاری از واژه های غربی شمالی، به صورت / ژ /  دیده می شود؛ مانند “زن” و “ژن”. همچنین، در برخی واژه ها، آوای / م / در ایرانی غربی جنوبی، به شکل / w / در ایرانی غربی شمالی دیده می شود: باران، واران؛ برف، ورف؛ گرگ، ورگ؛ گل، ورد یا ول. تفاوت / ج /  در جنوب و / ی / در شمال (مانند جا و یا، جو و یو) و تفاوت خوشه­ی آوایی st در جنوب و ᶴt در شمال (مانند بست و بشت، دست و دشت، شست و ششت) نیز بر همین پایه است. باید توجه داشت که زبان های شمالی و زبان های جنوبی، ممکن است همه این ویژگی ها را یکجا نداشته باشند، اما هرچه ویژگی هایشان به یک منطقه نزدیک تر باشد، ما آن را به همان منطقه منسوب می کنیم.

III – چرا گویش ها اهمیت دارند؟

زبان و فرهنگ، پدیده هایی مرتبط هستند. حتی هنگام فراگیری یک زبان خارجی، ما خواه ناخواه با نمودهایی از فرهنگ، ارزش ها و هنجارهای حاکم بر جامعه ای که صاحب آن زبان است نیز آشنا می شویم. پذیرش یک زبان یا گویش جدید، به معنای پذیرش فرهنگ جدید نیز است. زمانی که یک شهر کوچک یا یک روستا زبان خود را از دست می دهد و زبان فارسی معیار (تهرانی) جایگزین آن می شود، آن شهر و روستا، تنها زبانش را از دست نداده است. مسلما آداب و رسوم و رفتار مدنی و اقتصادی و همه جنبه های فرهنگی آن منطقه نیز تحت تاثیر فرهنگ تهرانی قرار می گیرد. گوناگونی های فرهنگی، یکی از زیبایی های ایران و جاذبه های گردشگری آن است. اگر قرار باشد گویش های محلی جای خود را به گویش استاندارد تهرانی بدهند، بی شک، این جاذبه فرهنگی کشورمان نیز خواهد پژمرد و از میان خواهد رفت.

از سوی دیگر، گویش های ایرانی که به صورت اقلیت در کشورهای همسایه (مانند افغانستان، ازبکستان و عمان) استفاده می شوند، نماینده فرهنگ و تاریخ ایران زمین در آن کشورها هستند. تلاش برای حفظ این گویش ها کوششی برای پاسداری از میراث فرهنگی کشورمان خواهد بود.

Endangered Languages

با این توضیح، فهرستی از گویش های در معرض خطر یا در حال انقراض  مناطق گوناگون ایران را در پی می آوریم. در نقشه­ی ایران (تصویر بالا)، مکان گویش هایی که تهدید می شوند، با نقطه سبز، گویش هایی که در خطر هستند با نقطه زرد و گویش های در حال انقراض با نقطه قرمز مشخص شده اند.  وضعیت هر گویش (تهدید می شود، در خطر، در حال انقراض)، بر اساس سرعت کاهش گویشوران و جمعیت آنان محاسبه شده است.

زیر توضح مربوط به هر گویش، نقشه ای آورده شده است که پرتراکم ترین مکان استفاده از آن گویش را نشان می دهد:

هرزنی (Harzani)

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، تاتی

وضعیت: در خطر

گویشور: 28.100

 Harzani

*** *** ***

کرینگانی

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، تاتی

وضعیت: تهدید می شود

گویشور: 17.600

 Karingani

*** *** ***

تات های مسلمان

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، تاتی

وضعیت: در حال انقراض

گویشور: حدود 5000 (جمهوری آذربایجان)

گویش ها و لهجه ها: لاهیجی، بالاخانی، سوراخانی،…

Muslim Tats

*** *** ***

تالشی

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، تاتی

وضعیت: تهدید می شود

گویشور: 912.000

گویش ها و لهجه ها: آسترا، لِری، تالشی شمالی، تالشی مرکزی، ماسالی، تالشی جنوبی، لنکران

 Taleshi

*** *** ***

تاکستانی

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، تاتی

وضعیت: تهدید می شود

گویشور: 220.000

گویش ها و لهجه ها: خلخال، طارم، خرقان (Kharaqan)، رمند (Ramand)، زنجان

 Takestani

*** *** ***

سنگسری

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، سمنانی

وضعیت: در خطر

گویشور: 36.000

Sangsari

*** *** ***

سرخه ای

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، سمنانی

وضعیت: در خطر

گویشور: 10.000

 Sorkheii

*** *** ***

سمنانی

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، سمنانی

وضعیت: در خطر

گویشور: 60.000

 Simnani

*** *** ***

وفسی (Vafsi)

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، تاتی

وضعیت: در خطر

گویشور: 18.000

 Vafsi

*** *** ***

خلج

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی

وضعیت: در خطر

گویشور: 42.100

 Khalaj

*** *** ***

آشتیانی

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، تاتی

وضعیت: در خطر

گویشور: 21.100

گویش ها و لهجه ها: آشتیانی، تفرشی

 Ashtiani

*** *** ***

سِنایه (سورای)

شاخه: آفریقاسیایی، سامی، آرامی

وضعیت: در حال انقراض

گویشور در ایران: کمتر از 50 نفر (در کل جهان، احتمالا کمتر از 450 نفر)

Senaya

*** *** ***

هولئولا (Hulaula)

شاخه: آفریقاسیایی، سامی، آرامی، یهودی نوآرامی Trans-Zab Jewish Neo-Aramaic

وضعیت: در خطر

گویشور: کمتر از 9.500 نفر

 Hulaula

*** *** ***

نوآرامی آذری یهودی (لیشان دیدان، لیشانان)

شاخه: آریقاسیایی، سامی، نوآرامی

وضعیت: در خطر

گویشور: 4.450

گویش ها و لهجه ها: بیروغ، سلماس، نقده، اورمی، شبلق

 Lishanan

*** *** ***

دزیدی (Dzidi، یهود-پارسی)

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی

وضعیت: در خطر

گویشور: ؟

 Dzidi

*** *** ***

ماندی نو (Neo-Mandaic)

شاخه: آفریقاسیایی، سامی، آرامی، ماندی

وضعیت: در حال انقراض

گویشور: بین 800 تا 1000

گویش ها و لهجه ها: اهواز، نوماندی عراقی، شوشتر

Neo-Mandaic

*** *** ***

نطنزی

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی غربی شمالی، ایرانی مرکزی

وضعیت: در خطر

گویشور: 7.030

 Natanzi

*** *** ***

گزی (Gazi)

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی شمالی، ایرانی مرکزی

وضعیت: در خطر

گویشور: 7.030

 Gazi

*** *** ***

خونساری

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی شمالی، ایرانی مرکزی

وضعیت: در خطر

گویشور: 21.100

 Khunsari

*** *** ***

نائینی (بیابانک)

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی شمالی، ایرانی مرکزی

وضعیت: در خطر

گویشور: 7.000

گویش ها و لهجه ها: خوری، نائینی، انارک

 Naeini

*** *** ***

دری زرتشتی

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی شمالی، ایرانی مرکزی

وضعیت: در خطر

گویشور: 11.500

 Zoroastrian Dari

*** *** ***

سنها (Sonha)

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، مرکزی، مستقل بدون طبقه بندی

وضعیت: در خطر

گویشور: 14.700

 Sonha

*** *** ***

سیوندی

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی شمالی، مرکزی

وضعیت: در خطر

گویشور: 7.000

 Sivandi

*** *** ***

کوروشی (Koroshi)

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی شمالی، بلوچی

وضعیت: در حال انقراض

گویشور: 180

 Koroshi

*** *** ***

لاری

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی جنوبی، فارس

وضعیت: در خطر

گویشور: 80.000

گویش ها و لهجه ها: خونج، گِراش، اِوَز، لاری، بستک، بیخا (Bikha)

 Lari

*** *** ***

بشکردی (Bashkardi)

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی جنوبی

وضعیت: در خطر

گویشور: حدود 7.000

گویش ها و لهجه ها: بشکردی شمالی، بشکردی جنوبی

 Bashkardi

*** *** ***

کمزاری (Komzari)

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی جنوبی

وضعیت: در خطر

گویشور: 1.700 (عمان)

 Kumzari

*** *** ***

لواتی (Luwati)

شاخه: هند و آریایی، هند و ایرانی، مستقل بدون طبقه بندی

وضعیت: در خطر

گویشور: 5.000 (عمان)

 Luwati

*** *** ***

بخارایی

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی جنوبی، پارسی

وضعیت: تهدید می شود

گویشور: 110.000 (ازبکستان)

 Bukhoro

*** *** ***

یغنابی (Yagnobi)

شاخه: هند و اروپایی، هند و ایرانی، ایرانی غربی جنوبی

وضعیت: تهدید می شود

گویشور: 12.000 (شمال شرقی ازبکستان)

گویش ها و لهجه ها: یغنابی شرقی و یغنابی غربی

Yagnobi

*** *** ***

یزغلامی (Yazgulomi)

شاخه: هند و آریایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی شرقی، پامیری

وضعیت: در خطر

گویشور: 4.000 (جنوب مرکزی تاجیکستان، هم مرز افغانستان)

گویش ها و لهجه ها: بالایزغلامی، پایین یزغلامی

توضیح: این گویش، بسیار به گویش شُغنی نزدیک است

Yazgulomi

*** *** ***

شغنی (Shughni)

شاخه: هند و آریایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی شرقی، پامیری

وضعیت: تهدید می شود

گویشور: 60.000 (جنوب مرکزی تاجیکستان، هم مرز افغانستان)

گویش ها و لهجه ها: شغنی، روشانی، ساریکولی، خوفی، بَرتَنگی، راشاروی (Roshorvi)

Shughni

*** *** ***

ساریکولی (سَریکولی)

شاخه: هند و آریایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی شرقی، پامیری

وضعیت: تهدید می شود

گویشور: 16.000 (شرقی ترین مرز چین، هم مرز تاجیکستان)

Sarikoli

*** *** ***

ایشکاشیمی

شاخه: هند و آریایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی شرقی، پامیری

وضعیت: در خطر

گویشور: بین 2400 تا 2900 (جنوب تاجیکستان و شمال افغانستان)

گویش ها و لهجه ها: ایشکاشیمی، زیبک، سَنگلچ

Ishkashimi

*** *** ***

وخی یا واخی

هند و آریایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی شرقی

وضعیت: تهدید می شود

گویشور: 31.670 (شمال شرقی افغانستان)

توضیح: وخی یک زبان ایرانی شرقی است، اما ویژگی های مشترکی هم با زبان های هندی دارد. بسیاری از ویژگی های زبان های باستانی ایران در وخی حفظ شده است. این گویش از گویش های پامیری نیز کاملا متمایز است.

Wakhi

*** *** ***

منجی (Munji)

شاخه: هند و آریایی، هند و ایرانی، ایرانی، ایرانی شرقی، پامیری

وضعیت: در خطر

گویشور: 3.770 (شمال شرقی افغانستان)

گویش ها و لهجه ها: منجی شمالی، مرکزی، جنوبی، مامالقا

Munji